,

Πολιτισμικός σχετικισμός και ευρωπαϊκός εθνοκεντρισμός

Οι λέξεις πολιτισμός και κουλτούρα εμφανίζονται στην Ευρώπη στα τέλη του 18ου αιώνα και καθιερώνονται κατά τον 19ο αιώνα, καταλήγοντας να γίνουν έκτοτε οι κυρίαρχοι όροι όλων των ανθρωπιστικών επιστημών.

Ως πολιτισμικό σχετικισμό, σε αντιπαράθεση με την έννοια του εθνοκεντρισμού, είναι δυνατόν να θεωρήσουμε την ιδέα πως κάθε πολιτισμός ή έθνος πρέπει να κρίνεται με βάση τις δικές του αξίες και πρότυπα συμπεριφοράς και όχι βάσει των αξιών ή των προτύπων συμπεριφοράς ενός άλλου πολιτισμού ή έθνους.


Από την Ευρωπαϊκή «ελίτ» στον Michel de Montaigne.
Οι λέξεις πολιτισμός και κουλτούρα εμφανίζονται στην Ευρώπη στα τέλη του 18ου αιώνα και καθιερώνονται κατά τον 19ο αιώνα, καταλήγοντας να γίνουν έκτοτε οι κυρίαρχοι όροι όλων των ανθρωπιστικών επιστημών. Αξιοσημείωτος είναι ο αριθμός των εννοιών που τους έχει αποδοθεί. Η σύνδεση των όρων αυτών με την κοινωνικοπολιτική ιστορία της Ευρώπης είναι άμεση. Η έννοια του πολιτισμού χρησιμοποιείται αρχικά από τη αριστοκρατία της Ευρώπης με σκοπό να περιγράψει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά και πρότυπα συμπεριφοράς, που την ξεχωρίζουν από τις κατώτερες τάξεις ή τους υπόδουλους λαούς των αποικιών, οι οποίοι αποκαλούνται «άγριοι» σε αντιστοίχιση με τους «βάρβαρους» του Ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. [1]
Πρώτος ο M. De Montaigne μέσα από το δοκίμιο «Για τους Κανίβαλους» , αντιτίθεται στην άποψη αυτή της αριστοκρατίας. Περιγράφοντας τις συνήθειες, την καθημερινή ζωή, τα έθιμα, ακόμη και τους πολέμους μιας φυλής ιθαγενών, παρουσιάζει μια εξιδανικευμένη εικόνα του πολιτισμού τους, τόσο διαφορετικού αλλά παράλληλα και τόσο όμοιου με αυτόν του κόσμου του, συμπεραίνει δε ότι, παρότι ο πολιτισμός αυτός είναι τόσο ξένος προς τις δυτικές συνήθειες, δεν είναι ουδόλως κατώτερος από τον δικό του. « …δεν υπάρχει τίποτε το βάρβαρο και το άγριο σε αυτούς τους λαούς, …, εκτός από τα ότι καθένας ονομάζει βαρβαρότητα ότι είναι έξω από τις συνήθειές του, πραγματικά, φαίνεται πως δεν έχουμε άλλο κριτήριο για την αλήθεια και τη λογική παρά το παράδειγμα και την εικόνα των αντιλήψεων και των συνηθειών του τόπου όπου βρισκόμαστε». [2]
Καταλήγει με αυτόν τον τρόπο να παρουσιάσει μια σύγκριση του τρόπου ζωής των ιθαγενών αυτών με τη δική μας. Και παρότι οι άνθρωποι αυτοί δεν είχαν καμία επαφή με το ανθρώπινο πνεύμα - όπως αυτό εννοούνταν στο δυτικό κόσμο- έχουν φτάσει, λόγω της φυσικής τους αθωότητας, σ΄ ένα επίπεδο αρετής και ευτυχίας ανώτερο από το δικό μας.[3]
Ο M. De Montaigne ορίζει έτσι τη θεμελιακή αρχή του πολιτισμικού σχετικισμού.

Η επικράτηση του Ευρωπαϊκού εθνοκεντρισμού.
Η επίθεση αυτή στην πολιτιστική ιεραρχία της Ευρώπης, παρότι δεν είχε απήχηση στην εποχή της, βρίσκει πρόσφορο έδαφος κατά τον 18ο αιώνα, όταν διάφοροι περιηγητές εκπονούν μελέτες σχετικά με τους πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής, της Ινδίας, της Αμερικής και της Ασίας. Την ίδια εποχή μεταφράζονται και κυκλοφορούν στην Ευρώπη λογοτεχνικά έργα των πολιτισμών αυτών, φθείροντας έτσι τα θεμέλια του πολιτιστικού της προτύπου.[4]
Η αμφισβήτηση όμως, των πολιτικών, κοινωνικών και πολιτιστικών δεδομένων από τους υπέρμαχους του Διαφωτισμού, θα καθιερώσει ένα νέο τρόπο αντιμετώπισης της πολιτιστικής πορείας, αφού, μόνο η διάδοση της γνώσης, της επιστήμης και του Ορθού λόγου – κτήματα εν μέρει του ευρωπαϊκού κόσμου - μπορεί να ολοκληρώσει και να τελειοποιήσει έναν πολιτισμό.
Οι ιδέες αυτές θα οδηγήσουν αργότερα στο δόγμα του εξελικτισμού και τη θέση της παλιάς αριστοκρατίας στην κορυφή της πυραμίδας της προόδου θα πάρει τώρα η Ευρώπη, ως φορέας εκπολιτισμού των άλλων λαών.[5] Σ΄ αυτό θα συντελέσει και η ανάπτυξη της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, καθώς και η εντεινόμενη αποικιοκρατία. Η ανωτερότητα των Ευρωπαίων θα συνδεθεί με την ανωτερότητα της Λευκής Φυλής.
Η συμπεριφορά αυτή, που θέλει να αποδείξει ότι, ο πολιτισμός των ολίγων Ευρωπαίων είναι ανώτερος από οποιονδήποτε άλλον, είναι το άλλοθι για τον άκρατο Ευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό και τον βάναυσο εκπολιτισμό των αυτοχθόνων κατοίκων των αποικιών.
Εν τω μεταξύ, στα βήματα του πολιτισμικού σχετικισμού, ο Johann Gottfried Herder θα συντελέσει στη δημιουργία του εθνοτικού δόγματος, που θέλει κάθε έθνος να αποτελεί ξεχωριστή και αυτόνομη πολιτιστική οντότητα. Παρά τις αρχικές προθέσεις του όμως, διολισθαίνει και αυτός σε μια ευρωκεντρική στάση, αφού κατατάσσει τους λαούς ανάλογα με το πόσο εξελιγμένοι είναι, τροφοδοτώντας έτσι τις ιδέες αρχικά του ρομαντισμού και αργότερα του ρατσισμού.[6]

Πολιτισμικός σχετικισμός ή Ευρωπαϊκός Εθνοκεντρισμός;
Αρχικά φαίνεται να αναγνωρίζεται η ύπαρξη ενός σχετικιστικού πολιτιστικού προτύπου, άλλωστε «…κάθε πολιτισμός θεωρούσε τα δικά του ιδιαίτερα έθιμα, τους θεούς και τις παραδόσεις τόσο φυσιολογικά όσο και οικουμενικά»,[18] Γιατί «…από τη φύση είμαστε όλοι φτιαγμένοι να είμαστε όμοιοι από κάθε άποψη, τόσο οι βάρβαροι όσο και οι Έλληνες.»[19] Δεν είναι τυχαίο ότι «…ακόμη και οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της Δύσης αναγνώριζαν πάντα ότι οι άλλοι πολιτισμοί προσφέρουν αισθητικά εντυπωσιακές, συγκινητικές εκφράσεις της ανθρώπινης κατάστασης. Ένα κινέζικο ποίημα, ένα αφρικανικό θεατρικό έργο, μια νουβέλα από το Παντζάμπ ή οι ψαλμοί των Αμερινδών μπορούν να συγκινήσουν το ανθρώπινο συναίσθημα και να αποκαλύψουν την Τραγωδία του ανθρώπου στη γη με το ίδιο πάθος και την ίδια ακρίβεια ενός Σοφοκλή ή ενός Βιργιλίου».[20]
Η επίθεση όμως κατά ενός στείρου σχετικισμού, που δεν αξιολογεί τα ιδιαίτερα στοιχεία ενός πολιτισμού είναι έκδηλη γιατί υπάρχουν «...κριτήρια που δεν ήταν σχετικά… » άλλωστε « …η πόλις δεν είναι ανάκτορο… οι Πέρσες αυλικοί εγκωμιαστές δεν είναι Όμηροι. Οι αυλοκόλακες δεν είναι βουλή. Οι πλεχτές ασπίδες από λυγαριά δεν μπορούν ν’ αντιμετωπίσουν τις μπρούτζινες πανοπλίες….Οι μύθοι περί δημιουργίας χαραγμένοι σε τοίχους δεν είναι Έργα και Ημέραι, ούτε καν Θεογονία.» [21] Οι αρχαίοι Έλληνες, τους οποίους έχουν σαν πρότυπο οι συγγραφείς του βιβλίου, παρότι «…έτρεφαν μεγάλο σεβασμό για τους εχθρούς και τους γείτονές τους…δεν συμφωνούσαν ότι όλα τα άλλα κοινωνικά πρότυπα πρέπει να έχουν ίση διανοητική ή πολιτισμική αξία. Η αφαίρεση της κλειτορίδας της γυναίκας είναι κακό – χθες, σήμερα, σύριο και για πάντα».[22] Ναι είναι «απλώς διαφορετικά έθιμα»[23], αλλά κάποτε θα πρέπει να μάθουμε να ξεχωρίζουμε τις «…διακρίσεις που εξασφαλίζουν ότι αυτός που διαπράττει τροχαία παράβαση ξεχωρίζει από τον κοινωνικώς παρεκκλίνοντα.»[24]
Ο Αρχαιοελληνικός Πολιτισμός εξιδανικεύεται : «… οι Έλληνες έμαθαν να γράφουν προσαρμόζοντας ένα ανατολικό αλφάβητο στις ανάγκες τους. Ωστόσο …σύντομα μετέτρεψαν το νέο …εργαλείο τους σε δυναμική λυρική ποίηση, δράμα και ιστορία στα χέρια του ατόμου – όχι του κράτους, όχι του θεού – που έθετε ερωτήματα, ερμήνευε και αμφισβητούσε. Οι Αχαιμενίδες…χρησιμοποίησαν τις χιλιετίες της γραφής …για να παραγάγουν από καθέδρας διακηρύξεις και βασιλικά αρχεία…Ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης έγραψαν ιστορία…κάτι που οι εγγράμματοι της Εγγύς Ανατολής και της Παλαιάς Διαθήκης δεν έκαναν»[25], « Οι Έλληνες θεωρούσαν ότι ο πολιτισμός μας χωρίζει από το φυσικό, πρωτόγονο εαυτό μας και ότι κανένας πολιτισμός δεν το έκανε καλύτερα αυτό απ΄ ότι ο κόσμος της δικής τους πόλης-κράτους».[26] Κάθε αντίδραση σε αυτήν την άποψη αντιμετωπίζεται τουλάχιστον με δυσπιστία.[27]
Η εξιδανίκευση αυτή όμως πολλές φορές φτάνει στα όρια της υπερβολής, και δεν καταφέρνει να κρύψει μια τάση εθνοκεντρισμού. Η λογική του ότι « Ο ελληνικός νους … έβλεπε τον κόσμο ως ομόκεντρους δακτυλίους. Το κέντρο ήταν φυσικά ελληνικό,… Οι εξωτερικοί κύκλοι έμεναν για τους Κύκλωπες, τους Λαιστρυγόνες, τους τυράννους, τις Αμαζόνες, τους πολυγαμικούς λαούς, τους δυνάστες, τους γαλακτοπότες, τους νομάδες, τους δεντρολάτρες, τους μισόγυμνους αλλόκοτους ανθρώπους που έριχναν βέλη πίσω από ένα βράχο αντί να επιτίθενται κατά μέτωπο με μπρούτζινες πανοπλίες.»[28], ή του εκπολιτισμού των «λευκών γυμνόστηθων ανθρώπων που λάτρευαν τα κωνοφόρα δένδρα»[29], δεν διαφέρει πολύ από την λογική των Ευρωπαίων αποίκων, όταν προσπαθούσαν να «εκπολιτίσουν» τους αυτόχθονες «άγριους»[30] των αποικιών. Ο δυτικός πολιτισμός, σαν απόγονος του Ελληνικού[31], (οι «βασικές ελληνικές προσεγγίσεις στην ανθρώπινη εμπειρία – αντανακλούν την προέλευση του δυτικού πολιτισμού»,[32]) θεωρείται ανώτερος και σχεδόν οφείλει να επηρεάζει και τους κατώτερους. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι, όλοι, ακόμη και τώρα, προσπαθούν να μιμηθούν τα δυτικά πρότυπα. Εξηγείται έτσι «σε μεγάλο βαθμό το γιατί ο ίδιος ο κόσμος δυτικοποιείται με ταχύτητα». [33] Άλλωστε όλοι οι άλλοι πολιτισμοί σήμερα, εκτός από τον δυτικό, φαίνεται ότι καταρρέουν.[34]
Οδηγούμαστε όμως, έτσι, στη λογική ενός άκρατου Ευρωπαϊκού εθνοκεντρισμού, που πολλές φορές διολισθαίνει μέχρι το ρατσισμό[35]...

[1] Αλλά μήπως «βάρβαρος είναι πρώτα – πρώτα αυτός που πιστεύει στη βαρβαρότητα»; Βλ. C. Levi-Strauss, 1995, «Φυλή και Ιστορία», μτφρ. Ε Παπάζογλου, Αθήνα, εκδόσεις Γνώση, σελ.19
[2] Βλ. M. de Montaigne, 1979, «Δοκίμια», μτφρ. Θ.Νάκας, Αθήνα, εκδόσεις Κάλβος, σελ. 115.
[3] Πρβλ. Νάκας Θανάσης, 1981, «Ο Montaigne και το δοκίμιο. Ο άνθρωπος η εποχή, οι ιδέες, το είδος», Αθήνα, Εκδόσεις Κάλβος, σελ. 57.
[4] Πρβλ. Διαφόρων, 1999, Εισαγωγή στον Ελληνικό Πολιτισμό- Η Έννοια του Πολιτισμού Όψεις του Ελληνικού Πολιτισμού, τόμος Α, Πάτρα , εκδόσεις Ε.Α.Π., σελ. 30.
[5] Πρβλ. στο ίδιο, σελ. 38.
[6] Η λογική αυτή που νομιμοποίησε ουσιαστικά τον εθνικισμό και τον ρατσισμό, βασίστηκε κυρίως στην άποψη της υστέρησης των πολιτισμών των άλλων λαών έναντι της προόδου που σημείωσε ο Ευρωπαϊκός πολιτισμός, πράγμα που ίσως παραπέμπει σε διαφορετικές φυλετικές ικανότητες, αποτελεί δε πρόσφορο έδαφος για κάθε είδους διάκριση και εκμετάλλευση. Πρβλ. C. Levi-Strauss, 1995, Φυλή και Ιστορία, μτφρ. Ε. Παπάζογλου, Αθήνα , εκδόσεις Γνώση, σελ. 12.
[18] Βλ. V. Hanson-J. Heath, 1999, «Ποιος σκότωσε τον Όμηρο», Αθήνα εκδόσεις Κάκτος, σελ. 94.
[19] Βλ. στο ίδιο σελ. 97.
[20] Βλ. στο ίδιο σελ. 145.
[21] Βλ. στο ίδιο σελ. 94-95
[22] Βλ. στο ίδιο σελ. 95.
[23] Βλ. στο ίδιο σελ. 143
[24] Βλ. στο ίδιο σελ. 99
[25] Βλ. στο ίδιο σελ. 144.
[26] Βλ. στο ίδιο σελ. 99
[27] «Μήπως η καθηγήτρια Πάσμαν μπορεί να μας εξηγήσει που ακριβώς υπήρξε ένας «πρώιμος πολιτισμός ισονομίας» έξω από τον κλασσικό κόσμο; Στην Αίγυπτο; Στην Καρχηδόνα; Την Περσία;»Βλ. στο ίδιο σελ. 141.
[28] Βλ. στο ίδιο σελ. 96
[29] Βλ. στο ίδιο σελ. 98
[30]« …η αρχαιότητα έβαζε ανάκατα μέσα στην κοινή ονομασία «βάρβαρος», ότι δεν μετείχε στον ελληνικό…πολιτισμό. Στη συνέχεια και ο δυτικός πολιτισμός χρησιμοποίησε τον όρο «άγριος» με την ίδια έννοια» Βλ. C. Levi-Strauss, 1995, Φυλή και Ιστορία, μτφρ. Ε. Παπάζογλου, Αθήνα , εκδόσεις Γνώση, σελ.18.
[31] «Ο ελληνικός πολιτισμός πρώτος μας έδωσε τη λογική, επιστημονική έρευνα…..Η ελευθερία του λόγου και η επιτρεπόμενη παρέκκλιση από θρησκευτικά πρότυπα ήταν επίσης ελληνικές ιδέες» Βλ. . Hanson-J. Heath, 1999, «Ποιος σκότωσε τον Όμηρο», Αθήνα εκδόσεις Κάκτος, σελ 99
[32] Βλ. στο ίδιο σελ. 100.
[33] Βλ. στο ίδιο σελ. 100.
[34] Βλ. στο ίδιο σελ. 138.
[35] Αφού «ο Σωκράτης ούτε μαύρος υπήρξε ούτε προϊόν κλεμμένου αφρικανικού φιλοσοφικού συστήματος» Βλ. στο ίδιο σελ. 138.