,

Η διαρκής γοητεία των θρησκειών στον σύγχρονο άνθρωπο

H ανικανότητα των ανθρώπων, να ξεφορτωθούν την εκμετάλλευση και τη δυστυχία, να αποτρέψουν τη σφαγή στο Βερντέν ή στα χαρακώματα του Somme, το Άουσβιτς και τη Χιροσίμα, να κατανοήσουν πως έφτασαν ως εκεί, είναι που τροφοδοτεί τις ερμηνείες της ιστορίας σαν κάτι αναπόφευκτο και απρόσιτο. Και η θρησκεία είναι πιθανά το καλύτερο όχημα για τέτοιες ερμηνείες.


"Η θρησκεία είναι απ' αυτόν τον κόσμο και συγχρόνως έξω απ' αυτόν τον κόσμο, κατεστημένο και ανυποταξία.
Κοινωνικοποιεί τους πλούσιους όπως επίσης και τους μη έχοντες.
Παρόλο που ποτέ δεν είναι η εκκλησία των φτωχών, λειτουργεί σαν ένα ζωντανό κοινωνικό σώμα επειδή συνενώνει τους καταπιεσμένους και σχηματοποιεί (μερικές από) τις ελπίδες τους με το δικό της τρόπο. Η θρησκεία δεν αγνοεί τις κοινωνικές συγκρούσεις και φιλοδοξίες: τις επανερμηνεύει και τις επαναδομεί. 
Σχεδόν όλοι οι φιλόσοφοι και πολιτικοί ηγέτες που μάχονταν τις προλήψεις και την κοσμική εξουσία πίστευαν ότι κάποια  ποσότητα ευπιστίας δεν ήταν και τόσο κακή για το λαό: η πίστη σε ένα υπεράνθρωπο ον θα προέτρεπε τις μάζες να υπακούουν στα ανθρώπινα αφεντικά και στους κυβερνήτες. Η Δημοκρατία πάλεψε ενάντια στην Εκκλησία ως εμπόδιο στην αστική δημοκρατία, αλλά αργότερα μετά χαράς την προώθησε ως σταθεροποιητικό παράγοντα.
Απο την άλλη, οι θρησκείες δεν προσπαθούν να αλλάξουν ριζικά τον υπάρχοντα κόσμο, αλλά να ζήσουν σε αυτόν υπό το φως ενός "άλλου κόσμου". Έτσι τα καταφέρνουν με τα υπάρχοντα μέσα της εποχής τους. Το 17ο αιώνα, σχεδόν καμία θρησκευτική ομάδα δεν αμφισβητούσε τη σκλαβιά, η οποία καταγγέλθηκε μόλις στις αρχές του 18ου αιώνα από τους Κουακέρους και λίγους Προτεστάντες σχισματικούς.
Ακόμα και όταν μια θρησκεία τροφοδοτεί την ανταρσία, όπως συχνά κάνει, αυτό γίνεται πάντα με την υπόθεση ότι η εκμετάλλευση και η καταπίεση μπορούν να ελαφρυνθούν, αλλά όχι να καταργηθούν. Καμία Εκκλησία δε θα μπορούσε να είναι η Εκκλησία των φτωχών και εκμεταλλευόμενων, επειδή είναι Εκκλησία όλων, φτωχών και πλουσίων.


New Age, Ζέν και Feng Shui

Η σύγχρονη λατρευτική κατανάλωση έχει πολλά κοινά με την πολιτιστική κατανάλωση. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν κολλάει σε μια μάρκα: "κάτω τα άκαμπτα δόγματα" - "όλα πάνε με όλα", "μην είσαι κολλημένος!". Ποιος νοιάζεται αν δεν είναι πραγματικά παρόντα το αίμα και η σάρκα του Ιησού στην κυριακάτικη λειτουργία, εφόσον αυτό δημιουργεί ένα κοινοτικό αίσθημα; Ο σύγχρονος άνθρωπος αγαπάει το συνδυασμό: ο Mozart είναι πολύ καλύτερος ως πανκ ροκ όπερα,- γιατί λοιπόν να μην ανακατέψουμε το χριστιανισμό με μερικά ινδικά μπαχαρικά; Ομοίως ο σύγχρονος πολίτης - καταναλωτής ακούει «παγκόσμια μουσική», αποδέχεται την πολυπολιτισμικότητα, και αναδιατάσσει το σπίτι του σύμφωνα με τις κοσμικές ροές και τις γήινες δυνάμεις του φενγκ σούι. Στην πραγματικότητα δεν τρέφει καμία αληθινή πίστη σε ένα χριστιανικό θεό, στην ινδική γραφή ή στο φενγκ σουι: θέλει να ξεχωρίσει οτιδήποτε με το οποίο νιώθει άνετα, οτιδήποτε είναι ανακουφιστικό και καθησυχαστικό. Δε νοιάζεται αν οι «βιορυθμοί» είναι μια επιστημονική (επομένως αποδεκτή) μορφή δεισιδαιμονίας. Δεν τον πειράζει στο βαθμό που μπορεί να μεταχειρίζεται τη θρησκεία ως αυτοεξυπηρέτηση. Έχει μετακινηθεί από το νόμο της Βίβλου σε μια Βαβέλ ανάμεικτων θεών.
Έτσι προκύπτει και η δημοτικότητα του Ζεν, το οποίο εμφανίζεται απαλλαγμένο από κάθε θετικό δόγμα και βασιζόμενο στην αρχή της μη αντίφασης: η ύλη είναι μηδαμινότητα, το αφεντικό είναι υπηρέτης, η πίστη είναι απιστία, η γνώση είναι άγνοια, ο πλούτος είναι φτώχεια… Δε μπορείς να αντιπαρατεθείς μετατοπίζοντας τις αντιφάσεις. Δεν υπάρχει η ανάγκη να συζητήσεις την ιστορία με ένα δόγμα που αρνείται την ιστορία.


Custom-made θεοί και θρησκείες για τον πιστό-καταναλωτή

Τα ανθρώπινα όντα μοιράζονται μόνο ότι βιώνεται από αυτά αλλά και ότι βρίσκεται πέρα από την άμεση εμπειρία τους. Σήμερα φαίνεται να δείχνουν ενδιαφέρον μόνο για μια κοινότητα του άμεσου όπου η ταχύτητα είναι υποκατάστατο του περιεχομένου. Ο αγώνας ενάντια στο χρόνο ήταν πάντα στην καρδιά του καπιταλισμού, ο οποίος προσπαθεί να παράγει, να κυκλοφορεί και να πουλάει εμπορεύματα- δηλαδή να έχει εργάτες να δουλεύουν και καταναλωτές να καταναλώνουν- στο μικρότερο δυνατό χρόνο. Αλλά αυτή η τάση προβοκάρεται όταν η έλλειψη κέρδους αναγκάζει το κεφάλαιο να επιταχύνει την περιστροφή του. Η όλο και γρηγορότερη κυκλοφορία των πάντων (προϊόντα, χρήματα, εργασία, πληροφορία, ιδέες, δοξασίες, πολιτικές πλατφόρμες, κτλ.) προκαλεί τη βαθμιαία αχρήστευση των πάντων. «Ο πραγματικός χρόνος» σκοτώνει το χρόνο που είναι απαραίτητος για διάλλειμα και σκέψη. Το τηλεχειριστήριο και το κλικ του ποντικιού πάνε μαζί με μια ατέλειωτη ροή που κάνει αόριστα τα ορόσημα και τα σημεία αναφοράς. Η ακαταμάχητη επιθυμία για γρήγορη πληροφορία ήδη οδήγησε τους ανθρώπους στο να αγοράζουν μια καθημερινή εφημερίδα, η πληροφόρηση της οποίας έγινε άχρηστη ως τα μεσάνυχτα και οδήγησε στο να αγοράζουν αυτή την εφημερίδα έξι μέρες τη βδομάδα, συν μια κυριακάτικη εφημερίδα. Όταν οι ιδέες και τα δεδομένα κατασκευάζονται όπως οτιδήποτε άλλο, η υπερπαραγωγή και η αχρήστευση εφαρμόζονται επίσης στις ιδέες και στα δεδομένα. Αλλά η διαδικασία πάει πολύ βαθύτερα με την ψηφιοποιημένη πληροφορία, την αμεσότητα του κινητού τηλεφώνου, κτλ., που δημιουργούν ένα αέναο παρόν. Τι είδους παρελθόν, παρόν ή μέλλον μπορεί να υπάρχει, όταν κάθε αντικείμενο, δεδομένο ή άτομο μπορεί να ξεπεταχτεί οποιαδήποτε στιγμή και να διακόψει τη ζωή μου πριν να εξαφανιστεί το ίδιο γρήγορα; Μας δίνονται κομμάτια χρόνου τόσο μικρά που δύσκολα μπορούμε να τα ζήσουμε, και καταλαμβάνουμε όλο και πιο στενές χαραμάδες του χωροχρόνου. Στο Τόκιο, οι ταξιδιώτες που έχουν χάσει το τελευταίο τρένο μπορούν να πάνε σε ένα ξενοδοχείο και να κοιμηθούν σε μια κλειστή κουκέτα σε μια σαν φέρετρο εσοχή του τοίχου, χωρίς αμφιβολία ότι θα είναι χωρίς μικρόβια και σύντομα συνδεδεμένοι με WI-FI.
Έτσι, μετά από μια υπερφόρτωση από tweets και instagrams, ο σύγχρονος άνθρωπος λαχταράει να μεσολαβήσει μια στιγμή ώστε να καθαρίσει το μυαλό του πριν το ξαναγεμίσει. «Όταν το χρήμα υποβαθμίζει όλους τους θεούς του ανθρώπου- και τους μετατρέπει σε εμπορεύματα» (Μαρξ), ο άνθρωπος ή προσπαθεί να ανατρέψει τον κόσμο των εμπορευμάτων… ή ψάχνει θεούς πιο εύκαμπτους από τον παλιομοδίτικο άσπλαχνο μπαμπούλα της Παλαιάς Διαθήκης. Το παιδί του instagram (που προφανώς δεν προτίθεται να ανατρέψει το οτιδήποτε) είναι ο ιδανικός υποψήφιος για το Ζεν.



Hardcore θρησκεία και βία για τη Μέση Ανατολή 
 
Στα απότομα αποδομημένα μέρη του πλανήτη, στη Μέση Ανατολή για παράδειγμα, άλλοι καταφεύγουν στη σκληρή θρησκεία, την οποία η Ευρώπη και οι ΗΠΑ αδυνατούν να κατανοήσουν. Ο «πολιτισμένος» άνθρωπος δεν αναγνωρίζει πραγματικότητες που ήταν κρίσιμες για το χριστιανισμό λίγους αιώνες πριν, όπως η μαρτυρία και η θυσία. πως δεν αναγνωρίζει μια θεμελιώδη αντίφαση της δικής του συμπεριφοράς απέναντι στο Ισλάμ: στο όνομα του αντιρατσισμού και της ενσωμάτωσης ανθρώπων από τη Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική, π.χ τα Γαλλικά σχολεία είναι εντελώς ανοιχτά στο Ραμαζάνι: το μεταχειρίζονται απλά σαν μια ευκαιρία διασκέδασης, και όχι σαν μια παράδοση που ενισχύει τη θρησκεία και όλες της τις συνέπειες. Ο καλοπροαίρετος δυτικός δάσκαλος αγαπάει τα χειροποίητα γλυκά του Ραμαζανιού που ψήνονται για αυτόν από τις Αλγερινές μαθήτριες, και θρηνεί την "κατώτερη" θέση τους, χωρίς να βλέπει κάποια σχέση μεταξύ των δύο (βλέπει μόνο την φολκορική διάσταση; δεν θέλει; δεσμεύεται από την "πολιτική ορθότητα";).
Ο μισός πληθυσμός του κόσμου σύντομα θα ζει σε (συχνά τεράστιες) πόλεις, και περίπου ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι χωρίς τις ελάχιστες δημόσιες παροχές που απαιτεί η αστική ζωή. Ο κάτοικος μιας φτωχής περιφέρειας (δηλαδή, των περισσότερων περιφερειών του Καίρου και της Βυρηττού) του Κάιρου ή της Βυρηττού, στερείται τις κοινωνικές και πνευματικές δομές που ήταν οικείες στο αγροτικό περιβάλλον των γονιών και των παππούδων του. Οδηγείται στο να ξαναδημιουργήσει αυτές τις δομές με την επιβολή σ’ αυτόν (και στην οικογένεια του) ενός σύνθετου πακέτου κανόνων που θεσπίζουν πως θα τρώει, θα κοιμάται, θα φυσάει τη μύτη του, τις θα φοράει, τι θα λέει, που θα πίνει, ποιον θα έχει φίλο, ποιον θα παντρευτεί, κτλ. Ο συχνός πελάτης στα Mall της Δύσης βρίσκεται σε ένα δίκτυο σχέσεων (στην καρδιά των οποίων είναι το χρήμα, "ο καθολικός μεσολαβητής") οι οποίες φαίνονται αυτονόητες, αλλά έχει πρόβλημα στο να κατανοήσει πως ο Μουσουλμάνος φονταμενταλιστής μπορεί να ακολουθεί ανόητους κανόνες: είναι ακριβώς η ανοησία τους που τους κάνει τόσο απλούς και πλήρεις. 
Ενάντια στο φανατικό, η επίκληση του ανθρωπιστή στη λογική είναι εντελώς λάθος: ο φανατισμός αντλεί τη δύναμη του από την ικανότητα του να ελευθερώνει τους οπαδούς του από τη λογική, και στην πραγματικότητα να τους ελευθερώνει από την ελευθερία όταν η ελευθερία έχει ασήμαντο περιεχόμενο. Ο επισκέπτης των Δυτικών εμπορικών κέντρων διαλέγει ανάμεσα σε δεκάδες τσιπς και χιλιάδες ταινίες. Στις περισσότερες χώρες της Αφρικής ή της Μέσης Ανατολής, οι αγορές σε εμπορικά κέντρα είναι μια πολυτέλεια που αρμόζει στην πλούσια μειοψηφία. Δεν είναι επομένως παράλογο ένα μέλος της μη προνομιούχας πλειοψηφίας να διαλέγει να μην πρέπει να διαλέγει πια. Ισλάμ κυριολεκτικά σημαίνει «υποταγή». Αλλά δεν υποτίθεται ότι όλοι οι πιστοί, όλων των θρησκειών, υποτάσσονται στη θέληση του Θεού;



Ο θρησκευτικός μύθος τρέφεται με την ιστορικές αποτυχίες του ανθρωπισμού  

Ο ανθρωπιστής του 19ου αιώνα συχνά πίστευε ότι η
πνευματική και οικονομική πρόοδος θα έκανε τους παπάδες περιττούς. Παρανόησε το γεγονός ότι η πρόοδος περιέχει τόσες πολλές αντιφάσεις που την εμποδίζουν να εκπληρώσει τη βασική ανάγκη για αδελφοσύνη, για το ξεπέρασμα του εαυτού μας, για κάτι απόλυτο. Η θρησκεία εκφράζει την άρνηση του ατόμου να είναι μόνο εγωκεντρικό και να τερματίζεται η ύπαρξη του την ημέρα του θανάτου του: «Δε μπορεί να είμαστε μόνο αυτό…».. Ο ντε Σαντ ήθελε το σώμα του ανώνυμα να επαναπορροφηθεί από τη γη και όλη η ανάμνηση από αυτόν να εξαφανιστεί από την ανθρώπινη μνήμη, αλλά συσσώρευε δημοσιευμένα έργα και χειρόγραφα τα οποία μπορούσε λογικά να περιμένει ότι θα τον κρατήσουν ζωντανό, είτε οι απόγονοι θα θυμούνταν το όνομα του συγγραφέα είτε όχι. Η πίστη βασίζεται σε μια επιθυμία για το καθολικό.
Επιπλέον, είναι η ανικανότητα των ανθρώπων, να ξεφορτωθούν την εκμετάλλευση και τη δυστυχία, να αποτρέψουν τη σφαγή στο Βερντέν ή στα χαρακώματα του Somme, το Άουσβιτς και τη Χιροσίμα, να κατανοήσουν πως έφτασαν ως εκεί, που τροφοδοτεί τις ερμηνείες της ιστορίας σαν κάτι αναπόφευκτο και απρόσιτο. Και η θρησκεία είναι πιθανά το καλύτερο όχημα για τέτοιες ερμηνείες. Όσο λαμπρή και αν μπορεί να γίνει, η κοινωνική ή φυσική επιστήμη προτείνουν μόνο αναλύσεις που περιορίζονται στο αντικείμενο που μελετούν: η επιστήμη μας παρέχει άπειρα πως. Ή παρέχει ένα οριστικό γιατί, το οποίο στη σύγχρονη θρησκεία ούτε καν αντιφάσκει με τα πως και απλά συνυπάρχει με τις λογικές εξηγήσεις. Η θρησκεία σχετίζει τις κακοτυχίες της ανθρωπότητας με μια αιτία που είναι πέρα από την αντίληψη μας. Εκεί βρίσκεται η δύναμη και ο στόχος της θρησκείας: μας τραβάει έξω από τον αισθητό κόσμο και αποφεύγει με επιδεξιότητα την ανασκευή του. Ο θρησκευτικός μύθος τρέφεται με την ιστορική αποτυχία.




Μήπως ο ορθολογισμός δεν δουλεύει;

 
Ο ορθολογισμός μπορεί να αντικρούει την «ψευδότητα» της θρησκείας, αλλά ποτέ δε θα μπορέσει να καταλάβει το κοινοτικό και κοινωνικό φαινόμενο που αποτελεί η θρησκεία.

Η επίκληση της λογικής προς το νου ξεχνάει ότι η ανθρώπινη συνθήκη είναι νους και φαντασία. Η αναζήτηση του υπερφυσικού δεν κατάγεται από μια υπερβολική αλλά από μια περιορισμένη φαντασία σχηματισμένη από χιλιετίες εκμετάλλευσης και καταπίεσης: η ανικανότητα της ελευθερίας στη Γη υποκινεί τους ανθρώπους να τοποθετήσουν την ελευθερία έξω από αυτό τον κόσμο.Αυτό είναι το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένη η θρησκεία.Σε μία εποχή όπου τα όρια της ιδιωτικότητας έχουν σαρωθεί: χιλιάδες τηλεθεατές και χρήστες του διαδικτύου μοιράζονται οικογενειακά και σεξουαλικά μυστικά που παλιά ψιθυρίζονταν ή λέγονταν σε εξομολόγηση. 
Αλλά η θρησκεία είναι απαλλαγμένη από τη βεβήλωση. Μπαίνει στην άκρη, προστατεύεται από την κριτική και τη γελοιοποίηση, αντιμετωπίζεται όπως θέλει να είναι: όχι ως ένα δόγμα και μια συμπεριφορά εξίσου αμφισβητήσιμη με άλλες, αλλά ως μια πραγματικότητα διαφορετικής φύσης, πάνω από την κοσμική.




Παγκοσμιoποίηση: ένας κατακερματισμένος κόσμος;
 
H παγκοσμιοποίηση δεν παράγει αυτόματα την
ιδεολογία της. Οι τάξεις και τα άτομα χρειάζονται χρόνο για να βρουν τις συνήθειες τους. Η αποδόμηση παλιών ιδεολογιών και η απλή αντικατάσταση τους από τη λατρεία του νεωτερισμού δύσκολα ενισχύει μια κοινωνία
Στην εποχή όπου φαίνεται πιο ενοποιημένος από ποτέ, ο καπιταλιστικός πολιτισμός είναι κομματιασμένος. Ένα άλλο σημάδι είναι η παράδοξη συνύπαρξη του έκδηλου ατομικισμού με την έμμονη ιδέα της συνεχούς επικοινωνίας: ο καθένας θέλει να είναι αυτόνομος και να τα αποφασίζει όλα μόνος του, αλλά χρειάζεται πάντα να συνδέεται και να είναι άμεσα συνδέσιμος με τους πάντες και τα πάντα.
Η παράλληλη ανάπτυξη των παγκοσμιοποιημένων οικονομιών και των εθνικών-θρησκευτικών διαχωρισμών δηλώνουν μια αντίφαση της κοινωνίας. Η κοινωνική τάξη δεν αμφισβητείται, αλλά αποσυντίθεται από διαταραχές και διαχωρισμούς. Στις μητροπόλεις, είναι τα παιδιά των μεταναστών που δελεάζονται από ένα φονταμενταλισμό, από τον οποίο οι γονείς τους απείχαν. Το «παγκόσμιο χωριό» μοιάζει με μια πολυκατοικία όπου γλώσσες και συνήθειες συνυπάρχουν και συνεχίζουν να επικοινωνούν ενώ παραμένουν αυτόνομες. 
Οι αντινομίες αυτές ωθούν τον σύγχρονο άνθρωπο να αναζητά αμετάβλητες σταθερές και "αλήθεια", καθιστώντας τις μεταφυσικές αναζητήσεις διέξοδο απο τη "λογική" του σύγχρονου κόσμου."


του Gilles Dauve